Çeviren: Özlem ALTIPARMAK

HUDOTO – Hukuk, Doğa ve Toplum Vakfı

Görüş Çağrısı: Çevresel insan hakları savunucuları ve temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevreye sahip olma insan hakkı

Yayınlayan

Sağlıklı bir çevreye sahip olma insan hakkı Özel Raportörü

Son başvuru tarihi

21 Ağustos 2026

Amaç: Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi’nin 64. Oturumuna sunulacak tematik raporumun hazırlanmasına katkı sağlamak.

Arka Plan

Çevresel insan hakları savunucuları, temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevreye sahip olma hakkının ve diğer tüm insan haklarının korunmasında kritik bir rol oynamaktadır. Çalışmaları, ekosistemlerin ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına, güvenli bir iklimin sağlanmasına, hava kalitesinin iyileştirilmesine, su kaynaklarının ve su havzalarının korunmasına, sağlıklı ve sürdürülebilir gıda üretiminin teşvik edilmesine ve toksik olmayan çevrelerin oluşturulmasına doğrudan katkıda bulunmaktadır. Çevresel insan hakları savunucularının çalışmaları, sağlıklı bir çevre hakkının usul unsurlarının —bilgiye erişim, kamu katılımı ve adalete erişim— geliştirilmesi açısından temel öneme sahiptir. Bunlar, tanınmış insan haklarıdır ve hukukun üstünlüğü, demokratik yönetişim ve barışçıl toplumların temel direkleridir.

İnsanlık, sistemik eşitsizlikler ve ayrımcılıkla daha da ağırlaşan iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve zehirli kirlilikten oluşan üçlü gezegensel krizle karşı karşıya olduğundan, çevresel insan hakları savunucularının rolü bugün özellikle hayati önem taşımaktadır. Dünyanın dört bir yanında, çevresel insan hakları savunucuları, karada ve okyanustaki kırılgan ekosistemlerin korunmasından yenilenebilir ve sürdürülebilir enerjinin geliştirilmesine kadar uzanan çözümlerle, bu üçlü gezegensel krizlere yönelik alternatif ve uygulanabilir çözümleri aktif olarak belirlemekte ve hayata geçirmektedir. Bu, hesap verebilirliğin sağlanmasına yardımcı olurken, devletlerin yükümlülüklerini yerine getirmelerini de destekler. Kurumlar tarafından insan hakları savunucularının hayati rolünün giderek daha fazla kabul görmesine rağmen, genel olarak bu savunucuların karşı karşıya kaldığı riskler, şiddet ve baskı tüm bölgelerde artmaktadır. Bu riskler, sivil alanların daraltılması, damgalama, taciz, gözetim, kamu katılımına karşı stratejik davalar (SLAPP’ler), suç sayma, tehditler, saldırılar ve hatta suikastlar ile zorla kayıplar şeklinde kendini göstermektedir.

Yerli halklar, köylüler, kıyı ve balıkçı toplulukları, Afrika kökenli insanlar, kadınlar ve kız çocukları, çocuklar ve gençler, yaşlılar, LGTBQ+ bireyler ve aşırı kirli bölgelerde yaşayanlar dahil olmak üzere marjinalleştirilmiş durumdaki kişiler ve gruplar özellikle savunmasız durumdadır. Sahada faaliyet gösteren çevresel insan hakları savunucuları, çatışma, savaş ve yasadışı ekonomiler nedeniyle daha da ağırlaşan yüksek risklerle karşı karşıyadır; aynı zamanda, sağlıklı bir çevre için çalışan gazeteciler, avukatlar ve hatta bilim insanları için artan riskler de belgelenmiştir.

Dünya çapında çevre ve insan hakları savunucularının karşı karşıya olduğu durumu daha iyi anlamak ve bu kişilerin korunmasına yönelik etkili önlemler bulmak, hem kendi başına acil ve önemli bir konudur hem de üçlü gezegensel krizlerin çözümü açısından hayati önem taşımaktadır. Bu durumu anlamak için, çevre ve insan hakları savunucularının haklarının korunması ve sağlıklı bir çevre hakkının etkili bir şekilde hayata geçirilmesi bağlamında, bölge, sektör, toplumsal cinsiyet, yaş ve diğer faktörlere göre maruz kaldıkları farklı etkilerin dikkate alınması gerekmektedir.

Hedefler

Bu raporda Özel Raportör, üçlü gezegensel krizler bağlamında çalışan çevre insan hakları savunucularının durumunu incelemekte ve onlara yönelik ihlallerin, temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevre hakkının gerçekleştirilmesini nasıl etkilediğine odaklanmaktadır. Rapor, uluslararası hukuk ve insan hakları hukuku kapsamında devletlerin ve devlet dışı aktörlerin çevre insan hakları savunucularını koruma yükümlülüklerinin yanı sıra, devletlerin çevreyi ve iklim sistemini koruma ve daha fazla zararın önlenmesi konusundaki görevlerini de özetleyecektir. Özel Raportör, bu şekilde, çevre insan hakları savunucularının durumunun hem bireysel hem de kolektif bir bakış açısıyla anlaşılmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır; çünkü birçok çevre insan hakları savunucusunun bireysel eylemler yürütüp uygulamasına rağmen, bu eylemlerin genellikle daha geniş topluluk veya kolektif çabaların bir parçası olduğunu kabul etmektedir.

Özel Raportör, kesişimsel bir yaklaşımdan hareketle alınacak toplu önlemler de dahil olmak üzere, çevre insan hakları savunucularının korunmasını ve sağlıklı bir çevre hakkının etkili bir şekilde uygulanmasını sağlamak amacıyla devletlere ve diğer paydaşlara somut tavsiyelerde bulunacaktır.

Aranan temel sorular ve katkı/yorum türleri

Rapor için Temel Bilgiler ve Katkılar

Özel Raportör, devletlerden, sivil toplumdan, Yerli Halklardan, Afrika kökenli kişilerden, köylülerden, çocuklardan ve gençlerden, küçük ölçekli balıkçılardan, akademisyenlerden, iş dünyasından ve diğerlerinden aşağıdaki konularda görüş ve katkılarını beklemektedir:

1. Çevresel İnsan Hakları Savunucularının Durumu Hakkında

Lütfen aşağıdakileri açıklayan bilgilerle katkıda bulunun:

Özel riskler; bunlar arasında Yerli Halklar, kadınlar ve kız çocukları, çocuklar ve gençler, köylüler, kıyı toplulukları, kırsal topluluklar, gazeteciler, avukatlar, bilim insanları, LGTBQ+ bireyler ve yüksek kirlilik altındaki bölgelerde yaşayanlar da dahil olmak üzere çevre insan hakları savunucularının karşılaştığı riskler. Lütfen bu risklerin ve saldırıların topluluklar, kolektifler, çalışmalar ve çevre koruma sonuçları üzerindeki etkilerini; ayrıca ilgili olabilecek bölgelere veya sektörlere özgü hususları da açıklayın.

Çevresel insan hakları savunucularının çalışmalarını kısıtlamak, sınırlamak veya engellemek amacıyla hukuki önlemlerin kullanımı; buna sivil alanın daraltılması, SLAPP davalarının kullanılması, ceza hukukunun kullanılması veya “caydırıcı etki” yaratmaya yönelik diğer mekanizmalar da dahildir.

Etki türleri: tehditlerin, şiddetin ve baskının çevresel insan hakları savunucuları üzerindeki psikososyal etkileri de dahil. Lütfen bu saldırıların topluluklar, örgütler ve sosyal hareketler içindeki iç çatışmaları nasıl tetikleyebileceğini veya şiddetlendirebileceğini ayrıntılı bir şekilde açıklayın.

Çevresel insan hakları savunucularının durumunun kötüleşmesine katkıda bulunabilecek faktörler.

2. Çevresel insan hakları savunucularının korunmasına yönelik devlet ve devlet dışı aktörlerin politikaları, mevzuatı ve diğer mevcut önlemleri

Lütfen aşağıdakilerle ilgili bilgilerle katkıda bulunun:

• Politikalar, düzenlemeler ve uygulamalar Devletler, işletmeler ve/veya finans kurumları tarafından, madencilik, tarım ticareti, enerji ve altyapı gibi yüksek riskli sektörler bağlamında da dahil olmak üzere, çevre insan hakları savunucuları üzerindeki riskleri ve etkileri tespit etmek, hafifletmek, önlemek, kovuşturmak ve telafi etmek amacıyla benimsenen politikalar, düzenlemeler ve uygulamalar; ayrıca hesap verebilirlik ve adalete erişim önündeki engellere ilişkin bilgiler. Lütfen mekanizmaların bireysel ve toplu korumayı dikkate alıp almadığını belirtin ve bunların uygulanmasına ilişkin örnekler verin;
• Devlet dışı aktörler tarafından atılan adımlara ilişkin örnekler; bu adımlar, etkilenen veya potansiyel olarak etkilenebilecek Çevre İnsan Hakları Savunucuları ile – yerli halklar ve savunmasız durumdaki diğer gruplar da dahil olmak üzere – birey, topluluk ve topluluklar olarak anlamlı bir etkileşim sağlamak amacıyla atılmış olmalı ve tehditlere, misillemelere veya çatışmalara katkıda bulunmaktan kaçınmaya yönelik önlemleri içermelidir. Bu adımların nasıl başarılı veya başarısız olduğu ve çevresel insan hakları savunucularının korunmasıyla ilgili olarak devlet dışı aktörler tarafından oluşturulan telafi süreçleri hakkında bilgi veriniz; bu bilgiler, söz konusu süreçlerin erişilebilirliği, etkililiği ve uygulamadaki işleyişini de içermelidir.
• Şikâyet mekanizmaları ve devlet dışı aktörler tarafından kurulan, çevre insan hakları savunucularının korunmasıyla ilgili telafi süreçleri; bunlara erişilebilirlik, etkililik ve uygulamadaki durum da dahil.

3. Çevre İnsan Hakları Savunucularını Korumaya Yönelik Diğer Etkili Önlemler

Lütfen aşağıdaki konularda bilgi veriniz:

• Çevre insan hakları savunucuları için güvenli ve elverişli bir ortam sağlamak amacıyla yasal çerçevelerin ötesinde etkili önlemlere veya politikalara ilişkin somut örnekler; bunlara bireysel, toplu ve/veya toplulukların korunmasına yönelik önlemler de dahildir.
• Bu önlemlerin bir kesişimsel yaklaşımı dikkate alıp almadığına ve bunun nasıl uygulandığına ilişkin açıklama ile bu tür önlemlerin tasarlanması, planlanması ve uygulanmasına ilişkin süreç.
• Çevresel İnsan Hakları Savunucularının çalışmalarını yürütmeleri için güvenli ve elverişli bir ortam sağlayan, etkili korumaya yönelik yapısal önlemlerin örnekleri.

Girdiler nasıl kullanılacak?

Bu rapor için değerli girdilerinizi sunma çabalarınız, bu görevin yerine getirilmesine yönelik iş birliğiniz ve desteğiniz için teşekkür ederiz. Daha önce diğer özel prosedürlere veya insan hakları mekanizmalarına göndermiş olduğunuz ve bu konuyla ilgili olabilecek bilgiler varsa, yinelemeleri önlemek ve koordinasyonu daha etkili hale getirmek amacıyla bunları belirtmenizi rica ederiz.

Lütfen yanıtlarınızı Word formatında (konu: Planlama ve temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevre hakkı) hrc-sr-environment@un.org adresine e-posta ile gönderiniz. Aksi özellikle talep edilmedikçe ve BM norm ve standartlarına uygun oldukları sürece, gönderilen katkılar OHCHR web sitesindeki Özel Raportör'ün ana sayfasında yayınlanabilir ve raporlarda atıfta bulunulabilir. Rıza ve gizlilik konuları göz önünde bulundurularak, iddia edilen mağdurların isimlerini içeren katkılar değerlendirmeye alınacak, ancak çevrimiçi olarak yayınlanmayacaktır.

Sağlıklı bir çevre hakkı Özel Raportörü | OHCHR’nin görev alanı hakkında ek bilgi için.

Sonraki Adımlar

Görüşler/yorumlar e-posta yoluyla gönderilebilir. Görüşlerin 21 Ağustos 2026 tarihine kadar ulaşması gerekmektedir.

E-posta adresi: hrc-sr-environment@un.org

E-posta konu satırı: Çevresel insan hakları savunucuları ve sağlıklı bir çevreye erişim hakkı

Kelime/Sayfa sınırı:

2500 kelime / 5 sayfa

Kabul edilen dosya formatları:

Word

Kabul edilen diller:

İngilizce, Fransızca, İspanyolca